Retina Nakli (Kök Hücre Nakli)

Retina Nakli Nedir?

Bilimsel araştırmalarda tek bir “retina nakli” yönteminden söz edilmez. RPE hücre nakli, fotoreseptör replasmanı ve retinal doku nakli gibi farklı yaklaşımlar üzerinde çalışılmaktadır.

Hangi yaklaşımın araştırıldığı, hastalığın retinanın hangi hücre ve dokularını etkilediğine göre değişir.

Retina Nakli Günümüzde Yapılabiliyor mu?

Günümüzde araştırmalar, bütün retinanın naklinden çok belirli retina hücre ve dokularının nakline odaklanmaktadır. Bu yaklaşımlardan bazıları erken dönem insan çalışmalarına ulaşmıştır.

Ancak henüz bütün retinanın işlevini yeniden oluşturabilen bir tedavi söz konusu değildir.

Retina Neden Kornea Gibi Nakledilemiyor?

Retina, korneadan farklı olarak karmaşık bir sinir dokusudur. Fotoreseptörler, bipolar hücreler, ganglion hücreleri ve diğer retina hücreleri birlikte çalışarak görsel bilgiyi işler. Bu bilgi görme siniri aracılığıyla beyne iletilir.

Bu nedenle bütün bir retinanın anatomik olarak başka bir retina ile değiştirilmesi tek başına görme işlevinin yeniden oluşması için yeterli değildir. Görme için gerekli sinirsel bağlantıların da işlevsel olması gerekir.

Bu güçlük, araştırmaların belirli retina hücre ve dokularının replasmanına yönelmesinin temel nedenlerinden biridir.

Retina Nakli ile Kök Hücre Nakli Aynı Şey mi?

Retina nakli ile kök hücre nakli aynı şey değildir.

Retina nakli, zarar gören retina hücre ve dokularının yerine yenilerini koymayı amaçlayan daha geniş bir kavramdır. Kök hücreler ise RPE, fotoreseptör veya retina benzeri dokular geliştirmek için kullanılabilecek hücre kaynaklarından biridir.

Kök hücre türleri ve gözün farklı dokularındaki kullanım alanları Gözde Kök Hücre Nakli sayfasında ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Retinada Hangi Hücreler Nakledilmeye Çalışılıyor?

Retina Pigment Epiteli (RPE) Hücreleri

Retina pigment epiteli, fotoreseptörlerin hemen altında bulunan ve bu hücrelerin işlevlerini sürdürebilmesinde önemli rol oynayan hücre tabakasıdır.

RPE kaybının geliştiği hastalıklarda yeni RPE hücrelerinin hasarlı bölgeye yerleştirilmesi araştırılmaktadır.

İnsan çalışmalarında RPE hücreleri; hücre süspansiyonu, hücre şeridi veya taşıyıcı üzerinde hazırlanmış hücre tabakası gibi farklı biçimlerde retinanın altındaki bölgeye (subretinal alan) yerleştirilmektedir.

Fotoreseptör Hücreleri

Fotoreseptörler, ışığı algılayan çubuk ve koni hücreleridir.

Retinitis pigmentosa ve bazı diğer kalıtsal retina hastalıklarında fotoreseptörler zaman içinde kaybedilebilir. Bu nedenle yeni fotoreseptörlerin veya fotoreseptör içeren retina dokularının nakli araştırılmaktadır.

En önemli güçlüklerden biri, nakledilen fotoreseptörlerin mevcut retina sinir ağıyla işlevsel bağlantı kurabilmesidir.

Retinal Organoid Nedir?

Retinal organoid, kök hücrelerden laboratuvar ortamında geliştirilen üç boyutlu, retina benzeri minyatür dokudur. Doğal retinanın bazı hücresel ve yapısal özelliklerini taklit edebilir.

Bu dokuların geliştirilmesinde indüklenmiş pluripotent kök hücreler (iPSC) kullanılabilir. Bunlar, erişkin hücrelerin laboratuvarda yeniden programlanarak farklı hücre tiplerine dönüşebilme özelliği kazandırılmış halidir.

Retinal organoidlerde fotoreseptörler dahil farklı retina hücreleri gelişebilir. Ancak retinal organoidler doğal insan retinasının bütün anatomik ve işlevsel özelliklerini taşıyan tam bir retina değildir.

İleri retinitis pigmentosalı iki hastada, nakledilen retina benzeri dokunun iki yıllık takip boyunca varlığını sürdürdüğü bildirilmiştir. Bunun görme üzerindeki etkisini değerlendirmek için daha büyük çalışmalara ihtiyaç vardır.

Retina Hücre ve Doku Nakli Hangi Hastalıklarda Araştırılıyor?

Kuru Tip Sarı Nokta Hastalığı ve Coğrafik Atrofi

Kuru Tip Sarı Nokta Hastalığının ileri evresi olan coğrafik atrofide RPE ve fotoreseptör kaybı gelişebilir. Bu nedenle hücre nakline yönelik yöntemler bu hastalıkta araştırılmaktadır.

Retinitis Pigmentosa

Retinitis pigmentosada fotoreseptör kaybı ön plandadır. Hücre ve retina benzeri doku nakline yönelik farklı yöntemler araştırılmaktadır.

İleri retinitis pigmentosalı hastalarda retinal organoid nakli erken dönem insan çalışmalarına ulaşmıştır. 

Stargardt Hastalığı ve Diğer Kalıtsal Retina Hastalıkları

Stargardt hastalığı ve bazı diğer kalıtsal retina hastalıklarında hücre replasmanına yönelik araştırmalar bulunmaktadır.

Kalıtsal retina hastalıklarının genetik nedenleri ve etkiledikleri hücreler birbirinden farklı olduğundan tek bir hücresel yaklaşımın bütün hastalıklar için uygun olması beklenmez.

Retina Hücre veya Doku Nakli Görmeyi Geri Getirebilir mi?

Araştırmaların uzun vadeli hedefi, nakledilen hücre veya dokunun görme fonksiyonuna katkıda bulunabilmesidir.

Bunun için nakledilen hücre veya dokunun yalnızca yaşamını sürdürmesi değil, mevcut retina ile işlevsel biçimde bütünleşmesi de gerekir.

Mevcut insan çalışmaları küçük hasta gruplarındadır. Günümüzde retina hücre veya doku naklinin görmeyi geri kazandırdığını gösterecek yeterli klinik kanıt bulunmamaktadır.

Retina Hücre ve Doku Naklinin Önündeki Güçlükler Nelerdir?

Başlıca güçlükler; hücrelerin güvenli biçimde hazırlanması, doğru bölgeye yerleştirilmesi, uzun süre yaşayabilmesi, bağışıklık yanıtının kontrolü ve retina ile işlevsel bütünleşmenin sağlanmasıdır.

Retina Nakli Türkiye'de Yapılıyor mu?

Türkiye açısından önemli nokta, klinik araştırma kapsamındaki hücre ve doku nakilleri ile hastalara tedavi olarak sunulan uygulamaların birbirinden ayrılmasıdır.

“Retina nakli” veya “kök hücre tedavisi” adıyla sunulan bir uygulamada hangi hücre veya dokunun kullanıldığı, nereye ve nasıl uygulandığı, yöntemin klinik araştırma kapsamında olup olmadığı ve bilimsel kanıt düzeyi mutlaka dikkate alınmalıdır.

Retina Hücre ve Doku Naklinde Son Gelişmeler

Son yıllarda bazı retina hücre ve doku nakli yöntemleri erken dönem insan çalışmalarına ulaşmıştır.

Kuru Tip AMD'de RPE Hücre Nakli

2025 yılında yayımlanan erken dönem bir çalışmada kuru tip AMD'li altı hastaya subretinal yolla RPE kök hücresi kaynaklı hücreler uygulanmıştır.

Çalışmada hücresel ürüne bağlı ciddi bir güvenlik sorunu bildirilmemiş, bazı hastalarda görme keskinliğinde artış gözlenmiştir. Ancak hasta sayısının çok küçük ve çalışmanın kontrolsüz olması nedeniyle bu sonuçlar RPE hücre naklinin görmeyi artırdığını kanıtlamamaktadır.

iPSC Kaynaklı RPE Şerit Nakli

2025 yılında yayımlanan başka bir çalışmada bir kuru tip AMD ve iki MERTK ilişkili retinitis pigmentosa hastasına iPSC kaynaklı RPE şeritleri subretinal olarak nakledilmiştir.

Bir yıllık takipte nakledilen dokunun yerleşimine ilişkin bulgular bildirilmiştir. Çalışmanın yalnızca üç hastayı kapsaması nedeniyle sonuçlar etkinlik kanıtından çok yöntemin güvenliği ve uygulanabilirliği açısından önem taşımaktadır.

Retinitis Pigmentosada Retinal Organoid Nakli

İleri retinitis pigmentosalı iki hastaya iPSC kaynaklı retinal organoid tabakalarının nakledildiği çalışmada, nakledilen retina benzeri dokunun iki yıllık takip boyunca varlığını sürdürdüğü bildirilmiştir.

Bu erken sonuçlar yöntemin insanlarda uygulanabilirliğine ilişkin bilgi sağlasa da görmenin geri kazandırıldığını göstermemektedir.

Retina Naklinin Geleceği

Araştırmaların önemli hedeflerinden biri, hastalık nedeniyle kaybedilen retina hücre ve dokularının işlevini yeniden oluşturabilmektir.

Bu amaçla farklı hücre ve doku yaklaşımları coğrafik atrofi ve ileri retina dejenerasyonlarında araştırılmaktadır.

Hücre ve doku naklinden farklı olarak Gen Tedavisi, mevcut retina hücrelerinin genetik işlevini hedefler. Optogenetik Tedavi ise ileri fotoreseptör kaybından sonra kalan retina hücrelerine ışığa duyarlılık kazandırmayı amaçlayan farklı bir yaklaşımdır.

Kaynaklar

Rao RC ve ark. Safety and tolerability of RPESC-RPE transplantation in patients with dry age-related macular degeneration: Low-dose clinical outcomes. Cell Stem Cell, 2025.

Sakai D ve ark. Transplant of Induced Pluripotent Stem Cell-Derived Retinal Pigment Epithelium Strips for Macular Degeneration and Retinitis Pigmentosa. Ophthalmology Science, 2025.

Hirami Y ve ark. Safety and stable survival of stem-cell-derived retinal organoid for 2 years in patients with retinitis pigmentosa. Cell Stem Cell, 2023.

Retina Nakli Hakkında Sık Sorulan Sorular